قزل آلای رنگین كمان:

نام علمی قزل آلای رنگین كمان Oncorhynchus mykiss می باشد. در زبان روسی Mykiss به ماهی قزل آلای رنگین كمان و پولادسر اطلاق می شود. قزل آلای رنگین كمان از خانواده Salmonids است و نام عمومی این ماهی Rainbow Trout می باشد.

شكل ظاهری :

این گونه بواسطه دارابودن 100 تا 161 فلس در خطوط افقی بر روی بدن ، 8 تا 12 عدد شعاع بر روی باله مخرجی مشهور و شناخته شده است. استخوانی كه در قسمت جلویی سقف دهانش است در دارای دندانهای میله ای شكلی می باشد. خالهای قرمز بر روی بدن ندارد اما خالهای تیره رنگ كوچكی در پشت و باله های انتهایی وجود دارد.باله پشتی دارای 10 تا 12 شعاع است. باله سینه ای دارای 11 تا 17 شعاع می باشد. آبششهایش دارای 16 تا 22 شیار است. نرهای اصلاح ن‍ژاد شده پوزه ای کشیده دارند. فك پایینی شان قلاب شكل است و سقف دهانشان به رنگ سفید می باشد.

رنگ آمیزی :

بطور كلی رنگ در آنها بسیار متنوع است. قزل جویبار تیره تر و بیشتر رنگارنگ است نسبت به روشنتری و نقره ای بودن قزل آلای پولادسر كه در دریاها و دریاچه ها زندگی می كنند. برخی از انواع دریایی و دریاچه ای علامتهای نارنجی تا قرمز در پایین فك تحتانی دارند. در پشت و بر روی بالای پهلویشان دارای رنگ آبی فولادی متمایل به سبز ، زیتونی نقره ای یا قهوه ای هستند. پهلوها و شكم به رنگهای نقره ای ، خاكستری ، سفید یا زرد متمایل به سبز می باشد. طرفین سر و پهلوها مشخصأ برنگ صورتی است. پهلوی ماهی دارای نوار پهنی از رنگ صورتی تا قرمز می باشد یا دارای خطوطی به رنگ یاس بنفش با خالهای كوچك مشكی است.

باله پشتی پیه مانند نزدیك دم دارای حاشیه و خالهای مشكی است. ممكن است بر روی باله های سینه ای ، شكمی و مخرجی تعدادی خال تیره رنگ یا بدون هیچگونه نشانه مشخصی وجود داشته باشد. باله های سینه ای و شكمی اغلب به رنگ نارنجی تا قرمز می باشند. ماهی های تازه از تخم در آمده بسیار تیره هستند و پهلوهاشان دارای قرمز تیره یا زرشكی رنگ است. در قسمت بالای پهلوی ماهی تعدادی خالهای تیره وجود دارد. باله پشتی پیه مانند نزدیك دم ماهی حاشیه ای مشكی رنگ دارد. بعضی از قزل آلاهایی كه در جویبار زندگی می كنند برخی از این نشانه ها را از دست نداده اند.

اندازه :

آنها در محیطهای دریایی یا دریاچه ها بوزنی معادل 25 كیلو و 800 گرم در طول 122 سانتیمتر می رسند. اما در جویبارها كوچكتر هستند.

شرایط محل سكونت :

ماهی قزل آلای رنگین کمان در رودخانه یا جویبارهایی كه در آن آبگیرها و مناطق كم عمق وجود داشته باشد، یافت می شود. برخی از آنها در دریاچه ها زندگی می كنند. مثلأ در كانادا به آنهایی كه در رودخانه ها زندگی می كنند Kamloops و به دیگرانشان كه به دریا می روند Steelhead می گویند. آنها می توانند دمای 24 درجه سانتیگراد را تحمل كنند اما برای قزل آلا محیط بسیار گرمی است. آنها دمای زیر 20 درجه سانتیگراد را ترجیح می دهند. نوع دریایی آن معمولأ بین 1 تا 4 سال در آبهای ساحلی در مناطقی كه عمق آب ، سطحی تا متوسط است می گذرانند و پس از آن به آبهای شیرین باز می گردند. برخی از آنها به جویبارها باز می گردند و پس از گذراندن چند ماهی به دریا مراجعه می كنند. قزل آلای پولادسر زمستان را در دریا و در بهار جهت تخم ریزی به جویبار ها باز می گردد.

سن و میزان رشد :

با توجه به محل سكونت عمر متفاوتی دارند. در برخی از از دریاچه ها بیش از 11 سال عمر می كنند. اما تنها 3 تا 4 سال را در جویبارها و دریاچه های كوچك می گذرانند. رشد آنها با توجه به شرایط زیست محیطی به عواملی از قبیل : طول دریاچه ، جویبار یا عمر دریاچه ، مواد غذایی در دسترس ، بلندی از سطح دریا ، شرایط دما ، عرض جغرافیایی ، وسعت ، رقابت و تعامل با دیگر گونه ها و مانند آن بستگی دارد. بلوغ نیز با توجه به شرایط محیطی متغیر است. در برخی از نرها علائم بلوغ در 9 ماهگی در آبهای گرم جنوبی مشاهده شده است. اما بطور معمول در 3 تا 5 سالگی به سن بلوغ می رسند.

ماهیهای دریاچه نئور نرخ رشدی معادل 7720 گرم در 3 سال و بیشتر را دارند. زیرا میگوهای آب شیرین غذایی عالی را برای آنها فراهم می كنند. در دریاچه تار منابع غذایی فقیر می باشد و بیشتر ماهیها از حشرات سطح آب تغذیه می كنند لذا رشدشان ظرف 2 سال تنها 1400 تا 2300 گرم است.

تغذیه :

غذای آنها معمولأ شامل : حشرات ، پلانگتنها ، خرچنگها ، كرمهای آبی و خاكی ،‌ حلزونها ، زالوها ، تخم ماهیها و دیگر ماهیها می باشند. آنها علاقه وافری به ماهی كیلكا و سگ ماهی دارند كه شاید به همین خاطر صید با آنها مطلقأ ممنوع می باشد. در دریاچه گهر ملاحظه كردم كه حتی از خمیر نان نیز روی بر نمی گردانند.

پراكندگی در آبهای ایران :

ماهی قزل آلای رنگین كمان در حدود سال 1966 به كشور ایران بصورت فراوری تخم آن چون محصول تجاری وارد شده است. آنها امروزه یك ماهی شایع در ایران می باشد. ذخایر آنها بوسیله تولید و رهاسازی حمایت و نگهداری می شوند و بعضی از مواقع بصورت طبیعی تكثیر می یابند. هر كجا كه شرایط دمایی در رشته كوههای البرز و زاگرس مناسب باشد آنها می توانند یافت شوند.

آقای اِستَندفورد ملاحظه نمود كه با وجود برخی از گونه های همه چیز خوار و سازگاری آنها در كنار جمعیتهای بزرگ گونه های دیگر به این نتیجه رسید كه احتمالأ ماهی قزل آلا نیز می تواند با شرایط وفق یابد. استندفورد گفت كه جمعیتهایی از آنها در دریاچه تار در رشته كوه البرز و دریاچه گهر در رشته كوه زاگرس و غیره زنده مانده اند.

در ذیل جدول دریاچه ها و رودخانه ها و آبگبرها و زمان مجاز صید ، بهاء پروانه ویژه . تعداد مجاز صید در سال 1385 :

******************************************************

تكثیر مصنوعی ماهی ازون برون

برای نخستین بار در جهان، تكثیر مصنوعی مولدان پرورشی ماهی ازون برون در ایران انجام گرفت.

به‌گزارش روز چهارشنبه روابط عمومی موسسه تحقیقات شیلات ایران، در پی استحصال خاویار و اسپرم از مولدان پرورشی ماهی ازون برون، برای نخستین بار در جهان تكثیر مصنوعی مولدان پرورشی ماهی ازون برون در كشور به همت پژوهشگران موسسه تحقیقات شیلات ایران در انستیتو تحقیقات بین‌المللی ماهیان خاویاری رشت با موفقیت انجام شد.

روند رو به كاهش ذخایر تاسماهیان، توسعه عوامل آلاینده در اكوسیستم‌های آبی و كاهش بازدهی بیولوژیك مولدان طبیعی در امر بازسازی ذخایر، ضرورت توجه جدی به این آبزیان با ارزش را بیش از پیش نمایان می‌كند.

در این راستا و با توجه به ضرورت دستیابی كشور به تكنیكهای جدید در مولدسازی تاسماهیان و امكان تكثیر مصنوعی مولدان پرورشی حاصل، پژوهشگران موسسه تحقیقات شیلات برای نخستین بار طی فعالیتهای مرتبط با ماهیان خاویاری در كشور به تكثیر مولدان پرورشی ازون برون موفق شده‌اند.

موسسه تحقیقات شیلات، در تبیین اهمیت این موفقیت علمی به جنبه‌های كاربردی مختلفی اشاره كرده است.

در میان گونه‌های تاسماهیان، ازون برون به عنوان گونه‌ای حساس و واجد ساختارهای ظریف فیزیولوژی تولید مثل محسوب می‌شود، به طوریكه دستیابی به تكنیك مولدسازی و تكثیر مصنوعی این گونه در شرایط پرورشی نوید بخش توسعه این روش در سایر گونه‌ها نظیر فیل‌ماهی، تاسماهی ایرانی، تاسماهی روسی و شیپ است.

در این پروژه برای نخستین بار در كشور مولدان پرورشی مورد مطالعه پس از طی مراحل مولدسازی (با هسته زایشی ‪GV‬در محدوده ‪(۱۶/۳۲ - ۸/۵‬بدون هیچگونه آسیب و جراحت بدنی به روش "ریزبرش مجرای تخم بر" مورد جراحی و استحصال تخمك (اوولاسیون) به میزان به ترتیب ‪۱۵۰۰ ،۱۱۵۰‬و ‪۱۳۰۰‬گرم قرار گرفتند.

در این پژوهش برای نخستین بار ازمولدان نر ازون برون پرورشی با استفاده از هورمون سنتتیك ‪,GnRH‬مقادیر قابل توجهی اسپرم با كیفیت مناسب استحصال شد.

بر اساس تكنیك ارایه شده در این تحقیق تحول عظیمی در صنعت تكثیر مصنوعی تاسماهیان از طریق نگهداری مولدان به روش جراحی از طریق "ریزبرش مجرای تخم بر" به وجود خواهد آمد به طوری كه در حال حاضر تمام مولدان طبیعی در مراكز تكثیر و بازسازی ذخایر پس از استحصال تخمك از چرخه حیات خارج می‌شوند.

از سوی دیگر، به علت شكل جدید اوولاسیون در این روش، امكان افزایش درصد لقاح و نیز افزایش میزان تخم گشایی (تفریخ) و بازماندگی لاروهای حاصل به دلیل نقش سینرژیك مایع سلومی دور از انتظار نیست كه عاملی مهم در بالا بردن نرخ لقاح و بازماندگی لاروها به شمار رفته و قابل مطالعه خواهد بود.

همچنین ارایه بیوتكنیك مولدسازی تاسماهیان در شرایط پرورشی میسر می‌شود كه گامی مهم در شكوفایی و توسعه این صنعت زیربنایی در كشور خواهد بود.

بر اساس تكنیك ارایه شده در این تحقیق امكان ارایه بیوتكنیك تكثیر مصنوعی ماهیان خاویاری پرورشی قابل حصول خواهد بود كه جایگاه واقعی كشور را در سطح جهانی از طریق تولید خاویار پرورشی و تكثیر مصنوعی مولدان پرورشی به منظور تولید بچه ماهی و بهره جویی در داخل و خارج از كشور به عنوان یك منبع مهم درآمد ارزی به ارمغان خواهد آورد، به ویژه آنكه فرمولاسیون تلفیقی هورمون ‪GnRH‬و بیوتكنیك مصنوعی ماهیان خاویاری نیز به عنوان یك اثر پژوهشی ارزشمند در سالهای اخیر تدوین و در سطح تولید بازاری ارایه شده است.

دستاوردهای حاصل مبین نكات حائز اهمیتی در ارتباط با امكان توسعه، صنعت تكثیر و پرورش ماهیان خاویاری در شرایط پرورشی و استحصال خاویار پرورشی از آنها است.

با وجود برنامه‌ریزیهای به عمل آمده در خصوص معرفی فیلماهی به‌عنوان گونه مناسب پرورشی، به نظر می‌رسد به دلیل عدم دسترسی به مولدان مورد نیاز، حساسیت مراحل اولیه رشد و نمو، طولانی بودن سن بلوغ، مشكلات تامین بچه ماهی و قوانین زیست محیطی بین‌المللی، توصیه این گونه فاقد شرایط مناسب در امر توسعه تاسماهی پروری جهت مولدسازی و تولید خاویار پرورشی در كشور بوده و نیاز به مطالعات بیشتر دارد.

این در حالی است كه گونه ازون برون به دلیل كوتاه بودن سن بلوغ، امكان ایجاد سازگاری فیزیولوژیك و كیفیت بالای خاویار و گوشت در شرایط پرورشی به عنوان گزینه‌ای مناسب تر مطرح است.

از سوی دیگر، سابقه مطالعات انجام شده در زمینه گونه ازون برون در كشور مبین جایگاه بالای علمی جمهوری اسلامی ایران نه تنها در سطح كشورهای حاشیه دریای خزر بلكه در مقیاس بین‌المللی است.

با دستیابی به فرمولاسیون و بیوتكنیك تكثیر مصنوعی مولدان طبیعی ازون برون كه در طی پروژه "مطالعه فیزیولوژیك جهت بررسی نارساییها در القای تكثیر مصنوعی ماهی ازون برون" با موفقیت به انجام رسید، امكان بهره‌مندی از ساختار روند رشد تولیدمثلی این گونه با ارزش در طبیعت مهیا شد و در این راستا مطالعات تكمیلی بر روی این گونه در شرایط پرورشی متمركز شد.

بر اساس تلاشهای جدی به عمل آمده، نتایج بسیار ارزشمندی حاصل شد كه امكان توسعه تكثیر مصنوعی مولدان ازون برون پرورشی و تولید بچه ماهیان مورد نیاز در كشور را نوید خواهد داد.

یافته‌های حاصل مبین افقی روشن در امكان استحصال مواد تناسلی از این گونه‌های با ارزش بوده به طوری كه با فراهم كردن شرایط لازم از طریق ادامه روند مطالعات حاضر، ارتقای ساختار تولید مثلی این ماهیان و كوتاهتر شدن زمان دستیابی به مواد تناسلی (تخمك و اسپرم) در آنها نیز میسر خواهد شد.